Evrokomunizam i Jugoslavija 1968-1980

„Evrokomunizam i Jugoslavija 1968–1980“ Luke M. Filipovića predstavlja obimno istorijsko istraživanje koje proučava razvoj marksističke misli, komunističkih partija i političkih praksi u periodu velikih društvenih i ideoloških promena u Evropi i Jugoslaviji. Knjiga je zasnovana na teorijski utemeljenom pristupu istorijskoj građi, što je čini posebno značajnom za proučavanje savremene istorije i istorije ideja. U središtu istraživanja nalazi se period od 1968. do 1980. godine, vreme u kojem su se širom Evrope menjali odnosi prema marksizmu, socijalizmu, partijskoj politici i društvenim reformama, dok je Jugoslavija pokušavala da pronađe sopstveni put između različitih modela socijalističkog razvoja.

Autor najveći deo istraživanja zasniva na arhivskoj građi i drugim istorijskim izvorima, čime nastoji da događaje i procese posmatra izvan pojednostavljenih tumačenja. Posebnu pažnju posvećuje istorijskoj evoluciji marksističkih ideologija i njihovom odnosu prema širim društvenim i političkim promenama koje su tokom šezdesetih, sedamdesetih i osamdesetih godina zahvatile zemlje Mediterana. Promene unutar evropske levice nisu bile izolovane od društvenih previranja, studentskih pokreta, političkih reformi i krize dotadašnjih modela komunističke politike, pa Filipović razvoj ideja posmatra upravo u tom širem istorijskom kontekstu.

Važan deo knjige predstavlja analiza evrokomunizma, političkog i ideološkog pravca koji se razvijao unutar pojedinih komunističkih partija Zapadne Evrope i koji je pokušavao da redefiniše odnos između marksizma, demokratije, političkog pluralizma i društvenih promena. Filipović istražuje na koji način su se marksističke ideje menjale u zapadnoevropskom kontekstu i kako su komunističke partije pokušavale da odgovore na nove društvene okolnosti. Istovremeno, knjiga otvara pitanje koliko su ti procesi bili bliski ili udaljeni od razvoja jugoslovenskog komunizma i specifičnog političkog sistema SFRJ.

Posebno su značajna poređenja između razvoja marksističke misli i političke prakse komunističkih partija u zemljama Zapadne Evrope, s jedne strane, i evolucije ideologije jugoslovenskih komunista, s druge. Autor razmatra reforme politike Saveza komunista i promene državne politike Jugoslavije, pokušavajući da utvrdi gde se mogu pronaći dodirne tačke, a gde su postojale duboke razlike između jugoslovenskog iskustva i zapadnoevropskih oblika komunizma. Na taj način Jugoslavija nije predstavljena kao izolovan istorijski slučaj, već kao deo šire evropske političke i intelektualne dinamike.

Period koji knjiga obuhvata posebno je važan jer predstavlja vreme u kojem su se menjale same pretpostavke na kojima je počivala komunistička politika. Društvene promene u Evropi i Jugoslaviji uticale su na način na koji su političke elite, intelektualci i partijske organizacije razumeli pitanja reforme, modernizacije i budućnosti socijalizma. Filipović te promene dovodi u vezu sa razvojem partijskih ideologija i državnih politika, čime nastoji da pokaže kako se ideološke transformacije ne mogu odvojiti od konkretnih društvenih okolnosti.

Knjiga istovremeno otvara nova pitanja o odnosu ideologije i političke prakse. Nije dovoljno posmatrati šta su političke partije deklarativno zastupale; potrebno je ispitati kako su se njihove ideje menjale u dodiru sa stvarnim društvenim problemima i političkim okolnostima. Upravo kroz takvo povezivanje istorije ideja, političke istorije i društvenih promena autor pokušava da objasni složenu evoluciju komunizma u Evropi i Jugoslaviji tokom posmatranog perioda.

„Evrokomunizam i Jugoslavija 1968–1980“ zbog toga predstavlja značajan doprinos proučavanju evropske i jugoslovenske istorije druge polovine 20. veka. Knjiga je posebno korisna čitaocima zainteresovanim za istoriju Jugoslavije, istoriju komunizma, marksističku političku misao, evropsku levicu i odnose između ideoloških promena i političke prakse. Njena vrednost je i u tome što jugoslovensko iskustvo sagledava u širem evropskom okviru i kroz uporednu analizu nastoji da osvetli njegove specifičnosti, ali i veze sa tadašnjim intelektualnim i političkim kretanjima u Evropi.