Miris ajvara i miris lavande

„Miris ajvara i miris lavande“ Ane Đorđević je kulturno-psihološka studija koja istražuje način na koji mladi u Srbiji, rođeni tokom devedesetih godina, doživljavaju, tumače i oblikuju sopstvenu etničku pripadnost. Reč je o generaciji čije je odrastanje neraskidivo povezano sa posledicama ratova, raspada Jugoslavije i snažnog prisustva nacionalističke ideologije, ali koja istovremeno nema lična sećanja na društvo i svakodnevni život pre tih događaja. Upravo ta specifična generacijska pozicija predstavlja polazište za istraživanje odnosa između ličnog iskustva, kolektivnog nasleđa i načina na koji se etnički i nacionalni identitet formira.

Autorka se ne zadržava samo na velikim društvenim i političkim procesima koji su oblikovali Srbiju tokom devedesetih godina. Posebno je zanimaju načini na koje se ideje o pripadnosti usvajaju kroz svakodnevni život, porodične odnose, kulturne obrasce, uspomene, simbole i iskustva mladih. Na taj način etnički identitet nije predstavljen kao unapred data i nepromenljiva kategorija, već kao nešto što se iznova doživljava, tumači i pregovara u konkretnim životnim okolnostima.

Jedna od važnih odlika knjige jeste upravo povezivanje društvenih i psiholoških perspektiva. Etnonacionalne identifikacije autorka ne posmatra isključivo kroz političke ideologije, institucije ili teorijske modele, već pokušava da razume kako one izgledaju iznutra, odnosno kako ih pojedinci stvarno doživljavaju. Takav pristup omogućava da se pažnja usmeri na iskustvenu stranu identiteta, na ono što se događa u svakodnevici i na načine na koje mladi prihvataju, preispituju ili odbacuju obrasce pripadnosti koji su im ponuđeni.

Kritički odnos prema etnonacionalnim identifikacijama zato u ovoj knjizi nije zasnovan samo na teorijskoj ili političkoj kritici. Autorka nastoji da pokaže da se otpor prema dominantnim identitetskim obrascima može pojaviti upravo unutar svakodnevnog iskustva pojedinca. Mladi nisu predstavljeni samo kao pasivni naslednici društvenih podela i ideologija prethodne generacije, već kao ljudi koji mogu razvijati sopstveni odnos prema nasleđenim predstavama o naciji, pripadanju i različitosti.

Posebno je značajna generacijska dimenzija istraživanja. Mladi rođeni devedesetih godina odrasli su u društvu čije su predstave o nacionalnom identitetu u velikoj meri bile oblikovane događajima koje sami nisu neposredno zapamtili. Njihov odnos prema prošlosti zato se gradi posredno, kroz porodične priče, društveno okruženje, obrazovanje, medije i kulturne obrasce. Knjiga istražuje kako takvo nasleđe utiče na formiranje identiteta i kako se, uprkos tome, razvija prostor za lično promišljanje i autonomiju.

Naslov „Miris ajvara i miris lavande“ simbolično upućuje na susret različitih kulturnih iskustava i načina pripadanja. Mirisi, ukusi i drugi svakodnevni senzibiliteti mogu postati snažni nosioci sećanja i kulturnog identiteta, ali istovremeno mogu pokazati da se identitet ne iscrpljuje u velikim političkim kategorijama. Ono što pojedinac doživljava kao „svoje“ često se oblikuje kroz naizgled obične detalje svakodnevice, dok se upravo u odnosu prema tim detaljima mogu pojaviti distanca, preispitivanje i potreba za drugačijim načinom određivanja sebe.

Važan doprinos knjige predstavlja i nastojanje da se u samom iskustvu etnonacionalne identifikacije pronađe mogućnost za otpor i promenu. Autorka, pripadnica generacije koju istražuje, ne posmatra svoje sagovornike samo kao predmet analize, već pokušava da razume njihove unutrašnje dileme, načine na koje doživljavaju pripadnost i mogućnosti koje imaju da izgrade autonomniji odnos prema kolektivnim identitetima. Lična autonomija i generacijska autonomija tako postaju važni pojmovi u razmišljanju o mogućnosti prevazilaženja nasleđenih obrazaca.

„Miris ajvara i miris lavande“ zbog toga predstavlja knjigu na preseku psihologije, sociologije i društvene teorije. Ona istražuje kako istorija ulazi u svakodnevni život pojedinca, kako kolektivna iskustva postaju deo ličnog identiteta i na koji način nova generacija može da se odnosi prema nasleđu društva u kojem je odrasla. Umesto jednostavnog objašnjenja identiteta, knjiga otvara prostor za razumevanje njegovih složenosti, protivrečnosti i promenljivosti.

Ovo delo može biti posebno zanimljivo čitaocima koje zanimaju psihologija identiteta, sociokulturna psihologija, nacionalizam, etničke i generacijske identifikacije, kao i društvene posledice raspada Jugoslavije. Njegova vrednost je u tome što velike istorijske i političke teme spušta na nivo svakodnevnog iskustva i pokazuje kako se društvene promene nastavljaju živeti i dugo nakon što su istorijski događaji završeni.